Αποφθέγματα

Μεσ’ στο εσωτερικό μας κατοικεί ο κριτής που δεν μας ξεγελάει

— Ματίας Κλαούντιους

Σκίτσο της Ημέρας

Σκίτσο της Ημέρας

Φωτογραφία της Ημέρας

Φωτογραφία της Ημέρας
Τα 147 Δελφικά Παραγγέλματα

Ο ρόλος της Βενετίας στην τέταρτη σταυροφορία και τη διανομή των εδαφών της βυζαντινής αυτοκρατορίας

Imag-alosiΓια τον διαπρεπή ιστορικό Στήβεν Ράνσιμαν, η Δ΄ Σταυροφορία αποτέλεσε «το μεγαλύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας». Το βυζαντινό κράτος ουδέποτε συνήλθε πλήρως από το φοβερό αυτό πλήγμα. Όταν οι Οθωμανοί κατέλυσαν οριστικά την βυζαντινή αυτοκρατορική αρχή το 1453, το πάλαι ποτέ κραταιό Ανατολικό Ρωμαϊκό κράτος ήταν μια θλιβερή σκιά του αλλοτινού μεγαλείου του. Η Δ΄ Σταυροφορία έχει συγκεντρώσει τεράστιο ερευνητικό ενδιαφέρον και πολλές ερμηνείες έχουν προταθεί, σχετικά με τα περιστατικά που την απαρτίζουν και τις προθέσεις των πρωταγωνιστών της. Κατά μια διαδεδομένη άποψη, μπορεί να θεωρηθεί ως ακραίο σύμπτωμα και νομοτελειακή κατάληξη της σταδιακής επιδείνωσης των σχέσεων μεταξύ λατινικής Δύσης και ελληνορθόδοξης βυζαντινής Ανατολής. Οι εμπλεκόμενοι, από Δυτικής πλευράς, στην Άλωση του 1204 είναι α)οι κατεξοχήν σταυροφόροι(κυρίως γαλλικής προέλευσης φεουδαλικοί στρατοί), β)οι Βενετοί και γ)ο ρωμαίος Ποντίφικας. Στο παρόν θα εξετάσουμε τον ρόλο και την συμβολή του βενετικού παράγοντα στα γεγονότα της εκστρατείας.

 

Βυζάντιο και Βενετία

Η Βενετία έχει αποκληθεί «ένα άλλο Βυζάντιο». Οι δεσμοί της με την Κωνσταντινούπολη είναι πανάρχαιοι. Οι κάτοικοι της βενετικής λιμνοθάλασσας περηφανεύονταν πως αποτελούν ένα μηδέποτε υποταγμένο στους βαρβάρους τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που επιβίωσε από τις μεγάλες ανακατατάξεις του 5ου αιώνα και διατήρησε μια διακριτή φυσιογνωμία. Η Βενετία θεωρούνταν ανέκαθεν φίλος και φυσικός σύμμαχος του Βυζαντίου, στο οποίο οφείλει χρέος τεράστιο όσον αφορά την διαμόρφωση της πολιτισμικής της φυσιογνωμίας. Τύποις οι Βενετοί ήταν πιστοί υπήκοοι του αυτοκράτορα, ενώ ο δόγης της Βενετίας έφερε βυζαντινούς αυλικούς τίτλους. Βαθμιαία, καθώς η βενετική ισχύς αυξανόταν, κυρίως μέσω της ενασχόλησης με ναυτιλιακές και εμπορικές επιχειρήσεις, η σχέση υποτέλειας μεταξύ Βυζαντίου και Βενετίας άρχισε να μετατρέπεται προς μια σχέση ισοτίμων.

Το 1082 ο Αλέξιος Κομνηνός απευθύνει έκκληση στους Βενετούς για βοήθεια εναντίον των Νορμανδών και τους παραχωρεί με χρυσόβουλλο εμπορικά προνόμια στην επικράτειά του. Ο διάδοχος του Αλεξίου, Ιωάννης, προσπάθησε αρχικά να απαγκιστρωθεί από αυτές τις αναληφθείσες υποχρεώσεις αλλά η βενετική αντίδραση τον υποχρέωσε να επικυρώσει και να επεκτείνει τα βενετικά προνόμια (χρυσόβουλλα του 1126). Ο Μανουήλ Κομνηνός επίσης επεκτείνει τα προνόμια με χρυσόβουλλο του 1148, ωστόσο οι επεκτατικές προς Δυσμάς διαθέσεις του αυτοκράτορα επιδείνωσαν βαθμιαία τις σχέσεις του με τη «βασίλισσα της Αδριατικής». Συγχρόνως γινόταν αισθητή η ζημία που προκαλούσαν στα οικονομικά της αυτοκρατορίας οι δραστηριότητας της βενετικής παροικίας της Κωνσταντινούπολης, καθώς και η αλαζονεία των Βενετών προς τους Έλληνες γείτονές τους. Ο Μάρτιος του 1171 είναι σημείο καμπής στις βυζαντινο-ενετικές σχέσεις: ένα καλά οργανωμένο άνωθεν σχέδιο εκμεταλλεύτηκε την λαϊκή δυσφορία και επίθεση εξαπολύθηκε κατά των βενετικών συμφερόντων, απανταχού της αυτοκρατορίας. Χιλιάδες Βενετοί συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν, περιουσίες βενετικές κατασχέθηκαν. Ήταν ένας άγριος διωγμός τον οποίο οι Βενετοί ουδέποτε λησμόνησαν. Tα επόμενα χρόνια έγιναν εκατέρωθεν προσπάθειες για γεφύρωση του χάσματος και αποκατάσταση των Βενετών στην πρότερη θέση τους. Ο Ισαάκ Β΄ Άγγελος το 1187 απολύει τρία χρυσόβουλλα υπέρ των Βενετών, δείχνοντας διάθεση να οδηγήσει τα δύο μέρη σε νέα και σταθερή συνεργασία. Ο Αλέξιος Άγγελος, που διαδέχθηκε τον Ισαάκιο το 1195, επέδειξε εύνοια προς τους αντίζηλους των Βενετών, Γενοβέζους και Πισάτες. Οι Βενετοί αντέδρασαν και επανειλημμένες διαπραγματεύσεις των δύο μερών έλαβαν χώρα. Τελικά απέσπασαν το χρυσόβουλλο του 1198, που αναδιατύπωσε με μεγάλη λεπτομέρεια και επαύξησε τα ενετικά προνόμια στο βυζαντινό χώρο.

Στα τέλη του 12ου αιώνα η Βενετία είχε πλέον την πικρή πείρα εξεγέρσεων στην Κωνσταντινούπολη, που στράφηκαν ευθέως κατά της ζωής και της περιουσίας των πολιτών της. Οι ορισθείσες αποζημιώσεις για το 1171 ποτέ δεν έγινε δυνατό να καταβληθούν στο ακέραιο. Η Βενετία ήταν αναγκασμένη να διαπραγματεύεται κάθε φορά επίπονα την θέση της και την διατήρηση των προνομίων της. Τελούσε υπό διαρκή ανασφάλεια εξαιτίας των μεταβαλλόμενων βυζαντινών θέσεων, που ενίοτε ευνοούσαν τους δύο μεγάλους ιταλικούς ανταγωνιστές της, Γένοβα και Πίσα. Η σταυροφορική κινητοποίηση ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για εδραίωση της επισφαλούς θέσης της στην Ανατολική Μεσόγειο. Η πολιτική ιδιοφυία του γηραιού δόγη Δάνδολου, που κατά τον θρύλο έτρεφε μίσος βαθύ κατά των βυζαντινών επειδή τον τύφλωσαν, ήταν σε θέση να προωθήσει τα βενετικά συμφέροντα, στην δεδομένη συγκυρία, με τον πλέον κατάλληλο τρόπο.

Η σταυροφορία

Με δεδομένα τα διδάγματα του παρελθόντος, η Δ΄ Σταυροφορία δεν έθεσε στόχο να πλήξει απευθείας τους κατεχόμενους Αγίους Τόπους αλλά την αραβοκρατούμενη Αίγυπτο. Θεωρείτο ορθώς ότι χωρίς την κατοχή της χώρας του Νείλου θα ήταν αδύνατη η διατήρηση της Παλαιστίνης σε χέρια Δυτικών. Η μεταφορά στην Αίγυπτο απαιτούσε πλωτά μεταφορικά μέσα, τα οποία εν αφθονία διέθετε μια κυρίως δύναμη: η Ενετική Δημοκρατία. Σε αυτήν απευθύνθηκαν οι απεσταλμένοι των μεγάλων Γάλλων ευγενών που θα λάμβαναν μέρος στη Σταυροφορία. Αυτή η πρεσβεία έλαβε χώρα τον Απρίλιο του 1201. Μετείχε σε αυτήν και ο ιστορικός Γοδεφρείδος Βιλλεαρδουίνος. Οι σταυροφόροι διαπραγματεύτηκαν μια συμφωνία με τις βενετικές αρχές. Με αντάλλαγμα 94.000 αργυρά μάρκα, οι Βενετοί ανελάμβαναν την υποχρέωση να παράσχουν μεταφορικά μέσα για 4.500 έφιππους ιππότες, 9.000 ακολούθους ιπποτών και 20.000 πεζικάριους. Το ποσό θα ξεπληρωνόταν σε δόσεις. Όμως οι σταυροφόροι είχαν υπερεκτιμήσει το μέγεθος του στρατού που μπορούσαν να συγκεντρώσουν. Η σταυροφορική στρατολόγηση δεν απέφερε τελικά παρά μόνο το ένα τρίτο περίπου εξ αυτών των 33.500 ανδρών. Αυτός ακριβώς ο κακός υπολογισμός ήταν μια από τις πρωταρχικές ρίζες του κακού. Η υπερεκτίμηση οδήγησε την εκστρατεία σε σκοτεινά μονοπάτια που δεν συνέπιπταν με τον αρχικό της σκοπό.

Οι Βενετοί θα έθεταν στη διάθεση των Σταυροφόρων τα πλοία τους για ένα έτος από την αναχώρηση, που ορίστηκε για το τέλος Ιουνίου 1202. Επιπροσθέτως, οι ίδιοι θα εξόπλιζαν έναν στόλο από πενήντα επανδρωμένες γαλέρες, που θα λάμβαναν μέρος στην εκστρατεία υπό τον όρο της μοιρασιάς των λαφύρων στα δύο.

Η συμφωνία με τους σταυροφόρους έθετε την Βενετία ενώπιον μιας μοναδικής πρόκλησης στην ιστορία της. Ποτέ δεν είχε κατασκευάσει έναν τόσο μεγάλο στόλο. Για να το επιτύχει θα έπρεπε να ανασταλεί κάθε άλλη ναυπηγική δραστηριότητα στη Δημοκρατία και όλες οι δυνάμεις της να αφιερωθούν εκεί. Εξ ου και οι δύο όροι που έθεσαν οι Βενετοί: η μοιρασιά της λείας και η προκαταβολική πληρωμή των ναύλων. Ο Πάπας δεν ήταν πολύ ευχαριστημένος με αυτό το νέο είδος σταυροφορικής εκστρατείας, έδωσε όμως τελικά τη συγκατάθεσή του υπό τον όρο να αποφευχθούν επιθέσεις κατά χριστιανών∙ ήταν σαν κάτι να προέβλεπε ο διορατικός Ιννοκέντιος Γ΄.

Το συμβόλαιο σταυροφόρων-Βενετών όριζε ως χρόνο συγκέντρωσης στη Βενετία την άνοιξη του 1202, ώστε να προλάβουν το ευνοϊκό για πλεύση καλοκαίρι. Το χρονοδιάγραμμα δεν τηρήθηκε, καθώς σταυροφόροι κατέφθαναν ως και τον Αύγουστο. Όταν η μάζωξη ολοκληρώθηκε, διαπιστώθηκε πως οι Βενετοί είχαν εκπληρώσει τις υποχρεώσεις τους αλλά οι σταυροφόροι δεν κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν παρά το ένα τρίτο των προσδοκώμενων ενόπλων. Ανέκυψε επομένως οξύ πρόβλημα χρηματοδότησης, αφού οι σταυροφόροι δεν ήταν σε θέση να ξεπληρώσουν το χρέος τους προς τη Βενετία εξ ολοκλήρου. Μετά από προσπάθειες, υπολείπονταν στο τέλος 34.000 μάρκα. Η εκστρατεία απειλήθηκε με διάλυση. Όμως ο πανούργος δόγης Δάνδολος πρότεινε στους σταυροφόρους να τον βοηθήσουν στην ανακατάληψη της δαλματικής πόλης Ζάρα, που προσπαθούσε να ξεφύγει από την ενετική επικυριαρχία τασσόμενη στο πλευρό του βασιλιά της Ουγγαρίας. Αν το έκαναν, τότε η πληρωμή του χρέους θα αναβαλλόταν μέχρι να πέσει στα χέρια των συμμάχων κάποια λεία από την εκστρατεία. Οι αρχηγοί των σταυροφόρων, προεξάρχοντος του Βονιφάτιου Μομφερατικού, αποδέχτηκαν τη βενετική πρόταση και όλα ήταν έτοιμα, Σεπτέμβρη του 1202, για την αναχώρηση. Ο δόγης σε μια μεγαλοπρεπή τελετή ενδύθηκε τον Σταυρό και η εκστρατεία κέρδισε έναν ακόμη σπουδαίο αρχηγό, που γνώριζε άριστα τη γεωγραφία των βυζαντινών θαλασσών.

Η μεγάλη αρμάδα ξεκίνησε στις 10 Οκτωβρίου 1202. Έφτασε στη Ζάρα ένα μήνα μετά και την κατέλαβε. Βενετοί και σταυροφόροι διαμοιράστηκαν την λεία. Ο Πάπας εξοργίστηκε με αυτή την βέβηλη ενέργεια κατά χριστιανών και αφόρισε Βενετούς και σταυροφόρους. Οι δεύτεροι μετά από εκκλήσεις στη Ρώμη πέτυχαν την άρση του αφορισμού, όχι όμως οι Βενετοί, που αδιαφόρησαν χωρίς να δείξουν σημεία μετάνοιας.

Ενώ οι σύμμαχοι διαχείμαζαν στη Ζάρα, έφτασαν εκεί απεσταλμένοι του Φιλίππου της Σουηβίας με πρόταση του νεαρού Αλεξίου Αγγέλου, γιου του έκπτωτου αυτοκράτορα Ισαακίου. Ο Αλέξιος καλούσε τους σταυροφόρους να τον βοηθήσουν στην ανάκτηση του πατρικού θρόνου, τάζοντας μεγάλα ανταλλάγματα, στην ουσία έναν εκ βάθρων επαναπροσδιορισμό της βυζαντινής πολιτικής έναντι των σταυροφοριών. Βαρόνοι και Δάνδολος αποδέχθηκαν την πρόταση: η εκστρατεία θα κατευθυνόταν στην Κωνσταντινούπολη για να αποκαταστήσει μια δυναστική αδικία. Οι Βενετοί σκέφτονταν πως ο Αλέξιος ως αυτοκράτορας θα ευνοούσε ιδιαίτερα τους ιδίους, λόγω της βοήθειας που του προσέφεραν. Επίσης ο Αλέξιος θα βοηθούσε τους σταυροφόρους να εξοφλήσουν το χρέος τους προς τους Βενετούς.

Η εκτροπή, δεύτερη κατά σειρά, της Σταυροφορίας εξυπηρετούσε τα συμφέροντα όλων των Δυτικών εμπλεκομένων. Πολλοί μελετητές υπέθεσαν ότι η εκτροπή ήταν προσυμφωνημένη, ότι υπήρχε μια συνωμοσία βενετών και σταυροφόρων να κινηθούν προς την βυζαντινή πρωτεύουσα. Οι θεωρίες περί προμελέτης αντιτίθενται στις θεωρίες του «ατυχήματος», κατά τις οποίες η απόφαση για βοήθεια στον νεαρό Αλέξιο πάρθηκε μόλις την τελευταία στιγμή. Παλαιότεροι μελετητές έριχναν το φταίξιμο στους Βενετούς, που υποτίθεται πως είχαν συνάψει μυστική συνθήκη με τον αγιουβίδη σουλτάνο της Αιγύπτου να μην κατευθυνθεί η σταυροφορία εναντίον του. Αυτά αποδείχθηκαν μυθεύματα. Κανείς ωστόσο δεν μπορεί να αρνηθεί την επιθυμία των Βενετών να κατοχυρώσουν δια παντός τα συμφέροντά τους στη βυζαντινή αυτοκρατορία και να ελέγξουν εξ ολοκλήρου το εμπόριο της πρωτεύουσάς της εις βάρος των ιταλών αντιπάλων τους.

Μετά από διάφορες περιπέτειες, που εκφεύγουν του πλαισίου της παρούσης εργασίας, ο επιβλητικός στόλος της Δ΄ Σταυροφορίας έφτασε στην Κωνσταντινούπολη περί τα τέλη Ιουνίου 1203. Στο εξής η πραγμάτευσή μας θα περιοριστεί στη συμβολή των βενετών στα γεγονότα των δύο πολιορκιών της Κωνσταντινούπολης, αποφεύγοντας μια πλήρη έκθεσή τους. Στις 6 Ιουλίου ένα βενετικό πλοίο έσπασε την μεγάλη αλυσίδα που έφρασσε τον Κεράτιο και έτσι ο σταυροφορικός στόλος εισχώρησε στον κόλπο αυτό, παρατασσόμενος έναντι των θαλασσίων τειχών της πόλης. Ενώ οι Φράγκοι ιππότες επετίθεντο στα χερσαία τείχη, οι Βενετοί επικεντρώθηκαν στην προσβολή της πόλης από θαλάσσης. Ήταν συνολικά μια γιγαντιαίας κλίμακας πρωτοφανής αμφίβια στρατιωτική επιχείρηση. Οι Βενετοί, περίφημοι για την ναυτοσύνη τους, κατασκεύασαν τεράστιες εναέριες γέφυρες ψηλά επάνω στα κατάρτια των πλοίων τους, μέσω των οποίων οπλισμένοι ιππότες θα μπορούσαν να διαπεραιωθούν στις επάλξεις των τειχών της Κωνσταντινούπολης. Στις 17 Ιουλίου ξεκίνησε η γενική επίθεση των σταυροφόρων από ξηρά και θάλασσα. Ο ίδιος ο δόγης Δάνδολος, εν όψει της πεισματικής αντίστασης των αμυνομένων, εμφανίστηκε με το πλοίο του στην πρώτη γραμμή της επίθεσης για να εμψυχώσει τους συμπατριώτες του.

Αντιμέτωπος με το πολεμικό σφρίγος των Δυτικών, ο Αλέξιος Γ΄ εγκατέλειψε την άμυνα και ο λαός επανέφερε στο θρόνο τον τυφλό Ισαάκιο. Επόμενο βήμα ήταν η στέψη του νεαρού Αλέξιου Δ΄ ως συναυτοκράτορα. Ο αντικειμενικός σκοπός της εκτροπής της σταυροφορίας είχε επιτευχθεί. Με τη βοήθεια του Αλέξιου Δ΄, οι Βενετοί εισέπραξαν επιτέλους πλήρως τα οφειλόμενα από τους σταυροφόρους ποσά. Ο Δάνδολος ήξερε πως τα βενετικά συμφέροντα θα εξυπηρετούνταν είτε από την παραμονή στο βυζαντινό θρόνο του Αλεξίου Δ΄, που χρωστούσε μεγάλη χάρη στη σταυροφορία, είτε με την απευθείας κατάληψη της πόλης. Σταδιακά μαζεύτηκαν σύννεφα στις σχέσεις του νέου αυτοκράτορα με τους Λατίνους ευεργέτες του, καθώς δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις υπέρογκες χρηματικές απαιτήσεις τους. Η ρήξη ήταν αναπόφευκτη. Οι Βενετοί ήταν αποφασισμένοι να μην αφήσουν την ευκαιρία να πάει χαμένη, σκεπτόμενοι ψυχρά και συμφεροντολογικά, ενώ οι σταυροφόροι είχαν καταληφθεί από ηθικό ζήλο κατά των «σχισματικών και άπιστων» Ελλήνων. Αποφασίστηκε νέα επίθεση των Λατίνων συμμάχων: αυτή τη φορά θα κατελάμβαναν την Πόλη για δικό τους αποκλειστικά λογαριασμό. Τον Μάρτιο του 1204 υπέγραψαν μεταξύ τους μια συμφωνία περί διανομής των βυζαντινών εδαφών, σε περίπτωση που η Πόλη έπεφτε: ήταν η περίφημη PartitioTerrarumImperiiRomaniae.

Η βενετική συμβολή στην Άλωση του 1204 ήταν κεφαλαιώδης. Όπως και στην προηγούμενη πολιορκία, η επίθεση κατά των θαλασσίων τειχών επαναλήφθηκε. Οι μάχες ήταν φοβερές και φονικότατες· ως το μεσημέρι της 12ης Απριλίου η έκβαση του πολέμου ήταν αβέβαιη, πράγμα που ευνοούσε τους Έλληνες ως αμυνόμενους. Την πλέον κρίσιμη στιγμή, όταν η επίθεση έμοιαζε να έχει βαλτώσει, παρενέβησαν τα στοιχεία της φύσης. Ο άνεμος άρχισε να φυσά δυνατά από το βορρά, οδηγώντας τα πλοία σε πολύ μικρή απόσταση από τα τείχη. Οι Βενετοί είχαν δέσει τα μεγάλα πλοία ανά δύο, σχηματίζοντας εδραίες βάσεις για τις αερογέφυρες που είχαν αναρτήσει από τους ιστούς. Από τις εναέριες φυσούνες, ορισμένοι ιππότες κατάφεραν να πιαστούν από τους πύργους των τειχών, όπου σύντομα δημιούργησαν προγεφυρώματα. Η Πόλη πατήθηκε από εχθρούς για πρώτη φορά στη χιλιόχρονη ιστορία της.

Η διανομή

Με την PartitioTerrarum του Μαρτίου 1204 διαμοιράστηκαν τα ιμάτια της ηττημένης αυτοκρατορίας. Εκλεκτορικό συμβούλιο από 6 Βενετούς και 6 ιππότες θα επέλεγε τον νέο Λατίνο αυτοκράτορα, που τελικά ήταν ο σταυροφόρος Βαλδουίνος της Φλάνδρας. Από την βενετική πλευρά προήλθε ο Λατίνος Πατριάρχης, που ήταν ο Θωμάς Μοροζίνι∙ οι Βενετοί έπαιρναν υπό τον έλεγχό τους και την Αγία Σοφία. Τα εδάφη της αυτοκρατορίας διαμοιράστηκαν ως εξής: ένα τέταρτο στον Λατίνο αυτοκράτορα και τα υπόλοιπα τρία τέταρτα διανεμήθηκαν εξ ημισείας σε Βενετούς και σταυροφόρους. Η πρωτεύουσα διαμοιράστηκε ανάμεσα στον αυτοκράτορα και τους Βενετούς. Ορίστηκε πως ο Δόγης δεν θα όφειλε φεουδαλικό όρκο πίστης στον Λατίνο αυτοκράτορα.     Στο ζήτημα των εδαφών η αρχική συμφωνία προέβλεπε εκτεταμένες παραχωρήσεις βυζαντινών χωρών στους Βενετούς. Όμως εκείνοι, γνωρίζοντας άριστα τις στρατηγικές τους ανάγκες και ναυτικά τους συμφέροντα, επικέντρωσαν τις προσπάθειές τους(σημειωτέον ότι οι επαρχίες δεν είχαν κατακτηθεί μαζί με την Πόλη και απαιτούνταν νέες εκστρατείες) σε παραθαλάσσια σημεία και νησιά. Κατάφεραν σε σύντομο σχετικά χρονικό διάστημα να θέσουν υπό τον έλεγχό τους την Κρήτη, τις οχυρές Μεθώνη και Κορώνη στη Ν. Πελοπόννησο και άλλα στρατηγικά παραθαλάσσια σημεία. Σε άλλες περιπτώσεις Βενετοί ή άλλοι Ιταλοί ευγενείς κατέλαβαν με ιδιωτικές επιχειρήσεις περιοχές του αιγαιακού χώρου και κατόπιν δήλωσαν υποτέλεια στην Γαληνοτάτη. Τέτοιες περιπτώσεις είναι π.χ. το Δουκάτο του Αιγαίου και η Εύβοια των τριτημορίων.

Βιβλιογραφία

Χριστοφιλοπούλου Α., Βυζαντινή Ιστορία: 1081-1204, Τόμος Γ1, Ιδιωτική Έκδοση, Αθήνα 2001.

AngoldM., Η Τέταρτη Σταυροφορία, μετ. Κονδύλης A., Παπαδήμας, Αθήνα2006.

HarrisJ., Το Βυζάντιο και οι Σταυροφορίες, μετ. Καρατζάς Λ., Ωκεανίδα, Αθήνα 2004

McNeal E. & Wolff R., TheFourthCrusade, στο: Setton K.(General Editor), A History of the Crusades, Vol. II-The Later Crusades 1189-1311, Wolff R. & Hazard H.(Editors), The University of Wisconsin Press, Madison, Milwaukee and London, 1969.

NicolD., Βυζάντιο και Βενετία, μετ. Μουτσοπούλου Χ.Α., Παπαδήμας, Αθήνα 2010.

PhillipsJ., Η Τέταρτη Σταυροφορία και η λεηλασία της Κωνσταντινούπολης, μετ. Καρατζάς Λ., Ωκεανίδα, Αθήνα 2005.

 

Leave a Reply