Αποφθέγματα

Κρείσσον μετά αληθείας ψελλίζειν ή μετά ψεύδους πλατωνίζειν
(Είναι καλύτερο να ψελλίζεις και να λες την αλήθεια παρά να μιλάς σαν τον Πλάτωνα και να λες ψέματα)

— Γεώργιος Μοναχός

Σκίτσο της Ημέρας

Σκίτσο της Ημέρας

Φωτογραφία της Ημέρας

Φωτογραφία της Ημέρας
Τα 147 Δελφικά Παραγγέλματα

Θρησκευτικός Φονταμενταλισμός

Religious+FundamentalismΕίναι ενδεικτικό πως στις μέρες μας συχνά γίνεται λόγος για τον πόλεμο των διαφόρων δημοκρατιών, ανά τον κόσμο, ενάντια σε διάφορους φονταμενταλιστές, οι οποίοι σχετίζονται κατά κύριο λόγο με διάφορες ομάδες φανατικών μέσα από το χώρο του Ισλάμ. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως τόσο κατά το παρελθόν, όσο και στις μέρες μας, δεν υφίσταται η παρουσία ποικίλων φονταμενταλιστικών ομάδων και από άλλα θρησκεύματα, όπως από το Χριστιανισμό, τον Ιουδαϊσμό, ακόμα και τον Ινδουισμό ή το Βουδισμό. Η ίδια η έννοια του φονταμενταλισμού, ούτως ή άλλως ως προς την προέλευσή της, εξαρχής συνδέθηκε με το θρησκευτικό φαινόμενο. Είναι χαρακτηριστικό πως άλλωστε ο όρος είχε χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά σε συζητήσεις εντός των κόλπων του Προτεσταντισμού κατά τις αρχές του 20ου αιώνα.

 
Ο ίδιος ο όρος πάντως εν πολλοίς μπορεί να θεωρηθεί αμφιλεγόμενος. Για αρκετά άτομα παγκοσμίως φυσικά, είναι συνυφασμένος με την οπισθοδρόμηση, με το φανατισμό, τον πνευματικό σκοταδισμό και με το τυφλό μίσος απέναντι σε καθετί που είναι θρησκευτικά ετερόδοξο και ξένο. Ιδιαίτερα μετά από την πτώση του κομμουνισμού σε περιοχές της υφηλίου, όπως η Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη και η ίδια η πρώην Ε.Σ.Σ.Δ., παρατηρούμε πως σημειώθηκε μια τάση ανόδου του θρησκευτικού φονταμενταλισμού σε παγκόσμιο επίπεδο. Πάντως, μπορεί να λεχθεί συγχρόνως, ότι αυτό το φαινόμενο σε μεγάλο βαθμό, παρά την μεγάλη ιδεολογική οπισθοδρομικότητα που το διακρίνει, είναι γέννημα του σύγχρονου κόσμου. Εδώ με άλλα λόγια, θεωρείται πως η παγκοσμιοποίηση στις μέρες μας παίζει σημαντικό ρόλο, δεδομένου ότι έχει υπονομεύσει την ικανότητα του «πολιτικού» εθνικισμού προκειμένου να καθιερώσει ασφαλείς και σταθερές πολιτικές ταυτότητες . Το παρόν κείμενο δε, εξετάζει τα διάφορα είδη και εκδοχές του φονταμενταλισμού και επισημαίνει ποια μορφή του, με βάση μια σειρά από κριτήρια (α. σύνδεση με το κράτος, β. φονταμενταλιστική παρόρμηση(δογματισμός), γ. αντιμενταμοντερνισμός, δ. μαχητικότητα), θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η πιο ακραία.

 

Οι διαστάσεις του θρησκευτικού φονταμενταλισμού και η πιο ακραία εξ αυτών

Ένα πρώτο κριτήριο, όταν γίνεται λόγος για το ζήτημα περί θρησκευτικού φονταμενταλισμού και περί των ειδών του, είναι αυτό που αφορά την θρησκεία και την πολιτική. Εδώ είναι ενδεικτικό, πως η πολιτική ταυτίζεται με το θρησκευτικό συναίσθημα, τις εκδηλώσεις του και με τις κοσμοθεωρίες που έχουν σχέση με ένα συγκεκριμένο θρησκευτικό σύστημα. Σε αυτό το πλαίσιο βέβαια μπορεί να λεχθεί πως εδώ και πολύ καιρό σε παγκόσμιο επίπεδο και ιδιαίτερα στο δυτικό κόσμο, όπου αιώνες προωθήθηκε η διαδικασία της εκκοσμίκευσης, και μέσω επίσης της ανάδυσης και της φιλελεύθερης δημοκρατίας δυτικού τύπου, σημειώθηκε μια σαφής διάκριση ανάμεσα στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα της ζωής των ατόμων. Και η μεγάλη αξία μιας τέτοιας διάκρισης έγκειται στο ότι εγγυάται την προσωπική ελευθερία των ατόμων, περιορίζοντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα της διακυβέρνησης να επεμβαίνει σε προσωπικές και ιδιωτικές υποθέσεις. Η πιο σαφής έκφραση μιας τέτοιας εξέλιξης είναι ο διαχωρισμός κράτους και εκκλησίας σε δυτικές κοινωνίες, όπως κατεξοχήν οι αγγλοσαξονικές.

Διαχρονικά όμως, ακόμα και στο δυτικό κόσμο, είναι δυνατή η εμφάνιση ομάδων ατόμων, που κρίνουν πως για ποικίλους λόγους μπορεί μια τέτοιου είδους κοινωνία, η οποία έχει οδηγηθεί σε ένα είδος ανηθικότητας ή επειδή τα επίσημα κράτη θεωρούνται πλέον διεφθαρμένα, να οδηγηθεί σε μια διαδικασία φονταμενταλιστικού τύπου πράξεων. Συνήθως αυτές οι πράξεις και αντιδράσεις, έχουν να κάνουν με τη δημιουργία ομάδων που σε μεγάλο βαθμό είναι διαχωρισμένες από την υπόλοιπη κοινωνία κι όπου ζουν σε δικά τους κοινόβια, όπως οι Άμις ή οι μάρτυρες του Ιεχωβά στις Η.Π.Α. Εδώ συγχρόνως όμως, μπορεί να έχουμε και την ύπαρξη κινημάτων και ομάδων ανθρώπων που ασκούν ένα είδος ενεργού φονταμενταλισμού. Εν προκειμένω, αυτά τα άτομα επιχειρούν να καταλάβουν ή να επηρεάσουν όσο μπορούν τα σύγχρονα κράτη και τους μηχανισμούς τους. Ένα κράτος ταυτισμένο με κάποια θρησκευτική κοσμοθεωρία αυτομάτως μπορεί να θεωρηθεί πως είναι εντελώς απελευθερωμένο από όλους εκείνους τους περιορισμούς, οι οποίοι προκύπτουν με βάση τη διάκριση μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου.

Από την άλλη μεριά, μια βασική παράμετρος εδώ είναι αυτή που αφορά την φονταμενταλιστική παρόρμηση. Η τελευταία προκύπτει εν πολλοίς μέσα από τον τρόπο ερμηνείας των διαφόρων ιερών κειμένων, ερμηνεία, η οποία αναφέρεται σε μια κατά γράμμα αποδοχή και επεξήγηση του περιεχομένου αυτών των θρησκευτικών κειμένων. Πολύ σημαντική διάσταση, είναι η ύπαρξη ενός είδους ακτιβισμού, όπου διάφορα άτομα αναλαμβάνουν το ρόλο των ερμηνευτών τέτοιων κειμένων. Έχουμε εδώ με άλλα λόγια, ένα είδος «δυναμικής ερμηνείας», που γίνεται από περιπτώσεις ατόμων μάλιστα, που υποτίθεται πως συγκεντρώνουν μια σειρά από συγκεκριμένα κριτήρια και προϋποθέσεις, όσον αφορά αυτούς τους ίδιους(για παράδειγμα αγνότητα και ηθική ζωή κ.λπ.).

Τα παραπάνω συνδέονται εν τω μεταξύ, με το ότι στο πλαίσιο μιας τέτοιας παρόρμησης, ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός σήμερα, ίσως περισσότερο μάλιστα σε σύγκριση με παλαιότερες εποχές φαίνεται να συνδέεται και με την ανάδυση του πολιτικού ακτιβισμού. Αυτό σημαίνει πως ο φονταμενταλισμός λειτουργεί σε ψυχολογικό, αλλά και σε κοινωνικό επίπεδο. Από ψυχολογική άποψη, η ικανότητά του να συγκινεί, έγκειται στο ότι έχει την ικανότητα να προσφέρει βεβαιότητα σε έναν γρήγορα μεταβαλλόμενο κόσμο. Κοινωνικά έχει απήχηση ιδιαίτερα σε πιο περιθωριοποιημένα κοινωνικά και οικονομικά στρώματα. Σε αυτά τα τμήματα του πληθυσμού, ιδιαίτερα σε πιο καθυστερημένες χώρες ιδίως του αναπτυσσόμενου κόσμου, ο φονταμενταλισμός φαίνεται να τους προσφέρει ένα είδος κοινωνικής τάξης αλλά και τη δυνατότητα για ένταξη στο κοινωνικό γίγνεσθαι των χωρών τους. Μπορεί να αποκτά άλλωστε ενίοτε μορφές οργάνωσης σε τομείς, όπως η εκπαίδευση, η υγεία, η κοινωνική πρόνοια κ.λπ.

Ένα άλλο στοιχείο και κριτήριο, στα πλαίσια του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, είναι αυτό του λαϊκισμού. Ο τελευταίος έχει σαφέστατα σχέση από τη μια με την προσπάθεια προσέλκυσης ευρύτερων πληθυσμιακών μαζών μέσα σε μια χώρα και κοινωνία. Από την άλλη, μπορεί στην πραγματικότητα να χρησιμοποιεί ορισμένα στοιχεία και μέσα, που διακρίνουν την ίδια την νεωτερικότητα στην ουσία. Τέτοια μέσα κυρίως είναι οι τεχνολογικές και επιστημονικές καινοτομίες του δυτικού κόσμου, σε τομείς όπως η στρατιωτική τεχνολογία. Και όπως πολύ σωστά το είχε θέσει κάποτε ο Parekh(1994), η περίπτωση του φονταμενταλισμού είναι τέτοια, ώστε μέσω αυτής να έχουμε ένα είδος ανασυγκρότησης της θρησκείας εντός των ορίων της νεωτερικότητας. Ο φονταμενταλισμός παράλληλα ασχολείται και με τη νεωτερικότητα μέσα στα όρια της θρησκείας. Γενικότερα μπορεί να λεχθεί πως ο φονταμενταλισμός είναι επιλεκτικά συντηρητικός και επιλεκτικά σύγχρονος. Υφίσταται δηλαδή κάτι σαν ένα δείγμα δυσαρέσκειας και ζήλιας ως προς τη στάση του έναντι της νεωτερικότητας.

Την ίδια στιγμή, ίσως το πλέον σημαντικό γνώρισμα του φονταμενταλισμού(σε συνάρτηση άλλωστε και με τα όσα ήδη έχουν επισημανθεί πιο πάνω) να είναι βασικά ο αντιμοντερνισμός του. Στο πλαίσιο των κοσμοθεωριών που ακολουθεί ο φονταμενταλισμός, ο εκσυγχρονισμός σε μια σειρά από πτυχές του ανθρώπινο βίου, όπως η θέση κι ο ρόλος της γυναίκας μέσα στην κοινωνία ή η εκπαίδευση των κοριτσιών κ.λπ., θεωρούνται παράγοντες κοινωνικής παρακμής και αποσάθρωσης. Εδώ με άλλα λόγια, έχουμε ένα είδος κριτικής έναντι φαινομένων, που η δυτική κοινωνία από καιρό φαίνεται να έχει αποδεχθεί. Φαινόμενα, όπως η ομοφυλοφιλία, η πορνεία, η χειραφέτηση των γυναικών, η ανεκτικότητα, η μοιχεία κ.λπ. δεν είναι αποδεκτά εντός του θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Την ίδια στιγμή, ο φιλελευθερισμός έχει ένα τεράστιο χάσμα, από ηθική άποψη σε σύγκριση με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, καθώς στην πρώτη περίπτωση, οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να ορίζουν την προσωπική ζωή τους με τον τρόπο που αυτοί νομίζουν, τη στιγμή που στη δεύτερη περίπτωση αντίστοιχα, μπορούμε να δούμε, ότι ο καθένας οφείλει στην προσωπική του ζωή να ακολουθεί ένα προκαθορισμένο πλαίσιο ηθικών αξιών, που υποτίθεται πως έχουν οριστεί από το Θεό.

Αναφορικά με τα είδη φονταμενταλισμού στη σύγχρονη εποχή, μπορούμε αναμφίβολα να διακρίνουμε αυτόν που εντοπίζεται στις τρεις μεγάλες θρησκείες της Βίβλου, δηλαδή τον Ισλαμισμό, το Χριστιανισμό, αλλά και τον Ιουδαϊσμό. Από τις τρεις περιπτώσεις, ο πλέον ενεργός σε παγκόσμιο επίπεδο μάλλον θα πρέπει να θεωρηθεί ο ισλαμικός, υπό το πρίσμα του ότι στην περίπτωσή του μπορούμε να παρατηρήσουμε πως εδώ και καιρό πολλές μουσουλμανικές κοινωνίες κινούνται στο πλαίσιο και τη λογική της άμεσης υιοθέτησης, σε πρακτικό επίπεδο, ιδεών και κοσμοθεωριών καθαρά θρησκευτικού χαρακτήρα σε όλες τις πτυχές του δημόσιου, αλλά και του ιδιωτικού βίου. Εδώ μπορούμε να παρατηρήσουμε πως ιδιαίτερα κατά τον 20ο αιώνα, μέσα από την ύπαρξη οργανώσεων όπως η Μουσουλμανική Αδελφότητα στην Αίγυπτο(η ίδρυσή της τοποθετείται το 1928), καθίσταται στο μουσουλμανικό κόσμο μια έντονη προσπάθεια ως προς την αναβίωση στοιχείων του θρησκευτικού φονταμενταλισμού του Ισλάμ στη δημόσια και ιδιωτική σφαίρα. Ίσως μια από τις πλέον ενδεικτικές περιπτώσεις και παραδείγματα εφαρμογής του ισλαμικού φονταμενταλισμού σε όλες τις πτυχές του ανθρώπινου βίου, συμπεριλαμβανομένης και την πολιτικής, να είναι αυτή των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν, αλλά και αυτή του Ισλαμικού Χαλιφάτου σε τμήματα της Συρίας και του Ιράκ. Στην περίπτωση των Ταλιμπάν είναι σαφές πως έχουμε ένα παράδειγμα ριζοσπαστισμού, μέσα από τον οποίο εκφράστηκε έντονα η άρνηση προς οποιαδήποτε ισλαμική ή μη ιδέα που δεν ήταν συνυφασμένη με την ακραία ερμηνεία που έδωσε στη συγκεκριμένη θρησκεία και το νόμο της αυτό το κίνημα. Άλλο κλασικό παράδειγμα εφαρμογής του ισλαμικού φονταμενταλισμού(σιιτικής εκδοχής) μπορεί να θεωρηθεί η περίπτωση του Ιράν, μετά από το 1979 και την άνοδο στην εξουσία του κινήματος του Αγιατολαχ Χομεϊνί.

Την ίδια στιγμή βέβαια, ο φονταμενταλισμός, αφορά και τον Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό. Στην περίπτωση του Χριστιανισμού, ενδεικτικό μπορεί να θεωρηθεί εδώ το παράδειγμα κοινοτήτων και ομάδων και μάλιστα με αρκετή επιρροή, στο εσωτερικό των Η.Π.Α., που εδώ και καιρό φαίνονται να συντάσσονται και να συμπορεύονται με τη λεγόμενη Νέα Δεξιά. Η επιρροή τους δε σε κάποιο βαθμό, όπως είχε διαφανεί κατά την περίοδο της διακυβέρνησης του Τζορτζ Μπους, είχε να κάνει με ζητήματα όπως η πολιτική για παράδειγμα σε θέματα αμβλώσεων. Εδώ άλλωστε, σε συνάρτηση αντίστοιχα και με τον Σιωνισμό, εκδοχή του ιουδαϊκού φονταμενταλισμού, θα λέγαμε πως ίσως σε έναν βαθμό υπήρξε και μια διαδικασία επιρροών ακόμα και σε θέματα εξωτερικής πολιτικής – για παράδειγμα στο ζήτημα της πολιτικής στη Μέση Ανατολή. Ας σημειωθεί εδώ, πως η νέα χριστιανική δεξιά στην Αμερική, είναι ένας όρος που καλύπτει ένα ευρύ συνασπισμό ομάδων που πρωτίστως ενδιαφέρονται για κοινωνικά και ηθικά ζητήματα και που στοχεύουν στο να διατηρήσουν ή να αναβιώσουν αυτό που ονομάζεται ”Χριστιανική κουλτούρα”.

Από κει και πέρα, θα μπορούσε κανείς να κάνει λόγο για τις περιπτώσεις του σιωνιστικού, αλλά και του βουδιστικού φονταμενταλισμού, αλλά και αυτού της κοινότητας των Σιχ στην Ινδία. Από όλους αυτούς μάλιστα, μπορεί να λεχθεί πως ίσως ο σιωνιστικός στις μέρες μας να είναι μαζί με τον ισλαμικό οι δύο πιο επικίνδυνοι, με βάση το ότι έχουν αναπτύξει μια έντονη ρητορική μίσους ο ένας έναντι του άλλου, προξενώντας μέσα και από ανάλογες πολιτικές, όπως αυτή του Ισραήλ επί χρόνια στην Παλαιστίνη, ένα εκρηκτικό μείγμα αντιπαραθέσεων και αντεγκλήσεων στη Μέση Ανατολή. Μπορεί να λεχθεί μάλιστα πως ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, που εμφανίζεται αυτή τη στιγμή ως ο πλέον φανατικός όλων, να οφείλεται εν πολλοίς στην πρακτική έκφραση του σιωνιστικού φονταμενταλισμού εδώ και δεκαετίες. Οι συνέπειες δε, μιας τέτοιας σύγκρουσης εδώ και καιρό, έχουν ένα βαρύτατο τίμημα για κοινωνίες, όπως οι αραβικές και παράλληλα έχουν τον αντίκτυπό τους και στη Δύση, μέσα από τις περιπτώσεις τρομοκρατικών επιθέσεων.

 

Επίλογος

Με βάση τα παραπάνω λοιπόν, μπορεί να λεχθεί πως ο φονταμενταλισμός διαθέτει ορισμένα κριτήρια, που λειτουργούν ως κεντρικές συνισταμένες ως προς την έκφρασή του. Το ένα είναι, όπως ήδη ειπώθηκε πιο πάνω, ο λαϊκισμός ενώ ένα άλλο είναι η φονταμενταλιστική παρόρμηση. Άλλο αντίστοιχα είναι η σύνδεση με την πολιτική ζωή, στοιχείο άλλωστε που αναδεικνύεται κατά κύριο λόγο σε μουσουλμανικές κοινωνίες, ενώ το σημαντικότερο ίσως είναι βασικά η αντίθεση προς τον μοντερνισμό. Αυτό πάντως δεν σημαίνει πως ο μοντερνισμός δεν χρησιμοποιεί στοιχεία της νεωτερικότητας ενίοτε, ενώ ο ίδιος εν πολλοίς θα πρέπει να θεωρηθεί σύμπτωμα της νεωτερικότητας.

Από την άλλη μεριά, από όλους τους θρησκευτικούς φονταμενταλισμούς, αναμφίβολα ο πιο επικίνδυνος στις μέρες μας μπορεί να θεωρηθεί ο μουσουλμανικός, λόγω της επιρροής του σε ολοένα και ευρύτερες μάζες πληθυσμών σε παγκόσμια κλίμακα. Πρόκειται δε για έναν φονταμενταλισμό που εν πολλοίς διακρίνεται για το φανατισμό, αλλά και τη ορμητικότητά του και ιδιαίτερα επίσης για την άρνησή του να αποδεχθεί το διαχωρισμό ανάμεσα στην ιδιωτική και την δημόσια σφαίρα της ανθρώπινης ζωής. Ο Σιωνισμός από την άλλη μπορεί να θεωρηθεί επίσης επικίνδυνος σε κάποιο βαθμό, από την άποψη, πως έχει αποτελέσει ιστορικά ένα είδος αφετηρίας για την έξαρση αντίστοιχα του ισλαμικού φονταμενταλισμού.

 

Βιβλιογραφία

Heywood A., Πολιτικές Ιδεολογίες, μτφ. Χαρίδημος Κουτρής, εκδόσεις Επίκεντρο, Αθήνα, 2007

Parekh B., “Discourses on National Identity” in Political Studies, XLII(1994)

Leave a Reply